Voorzitter,

Bij deze herindeling kunnen we lang of kort stilstaan bij de argumenten vóór of tégen herindelen, over het al dan niet efficiënter maken van de gemeentelijke organisatie, maar dat alles ten spijt moeten we op de allereerste plaats stilstaan bij hoe in dit herindelingsproces wordt omgegaan met de burgers, met hún belangen, hún inspraak en hún rechten. Want dit is bij deze herindeling schandalig slecht.

Bij dit herindelingsbesluit hangen de inwoners in alle opzichten aan de achterste mem, die dan al leeggezogen is door in zichzelf gekeerde bestuurders en bureaucraten. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 stemden inwoners van Wijdemeren in overtuigende meerderheid op partijen die zich uitspraken tégen herindeling. Gaandeweg de rit moet er vanwege een zogenaamde toekomstvisie, waar de inwoners geen zeggenschap op hebben gehad opeens tóch een herindeling plaatsvinden volgens het gemeentebestuur. De inwoners krijgen niet de kans zich hierover uit te spreken: geen reguliere raadsverkiezingen en geen referendum.

In plaats daarvan wordt een rapport van een extern consultancybureau leidend gemaakt. Op een WOO-verzoek van inwoners naar informatie over de betrokken onderzoekers en adviseurs bij dit rapport geeft het college van Wijdemeren nul op het rekest en de minister doet dit af als een lokale aangelegenheid. Cruciale informatie over deze herindeling wordt dus niet vrijgegeven, nu het gaat om een strategisch bepalend rapport. Op vragen of er bijvoorbeeld sprake is van onderaanneming, ambtelijke of bestuurlijke inmenging of conflicterende belangen kan zo geen inzicht worden verkregen.

Via een juridische procedure kunnen deze inwoners pas duidelijkheid krijgen als de herindeling – zoals nu voorzien – al een voldongen feit is en dus mosterd na de maaltijd. Een slechte maaltijd die zo de dood in de pot is voor democratie en rechtsbescherming. Kan de minister aangeven waarom hij dit WOO-verzoek afdoet als een lokale aangelegenheid, terwijl hij actief betrokken is bij deze herindeling via de nu voorliggende herindelingswet en als stelselverantwoordelijke? Is deze minister van Binnenlandse Zaken bereid om op dit punt zijn verantwoordelijkheid te nemen  als hoeder van de Grondwet en de democratie? En dus te bevorderen dat de inwoners toch nog tijdig over de gevraagde informatie kunnen beschikken? Graag een reactie.

Daarbij is het niet de eerste en enige keer dat inwoners bij een herindeling buitenspel worden gezet. We zagen dit eerder bij de evaluatie van de herindeling van Uden en Landerd tot de nieuwe gemeente Maashorst. De positie van de inwoners van de dorpen Schaijk en Reek zou hierbij op verzoek van de Tweede Kamer centraal moeten staan in die evaluatie van Maashorst. In plaats daarvan kwamen externe consultants met een jubelrapport met de gewenste uitkomst over hoe geweldig de nieuwe gemeente als geheel zou functioneren. Ook dit liet de minister van BZK gebeuren – vele parlementaire vragen ten spijt – en de kritische inwoners van deze dorpen bleven gedesillusioneerd met een kater achter.

Kan de minister aangeven wie er in onze democratische rechtsstaat belangrijker zijn: de inwoners van een gemeente óf een gelikt consultantsrapport, wat ook in Wijdemeren het geval lijkt. Graag een reactie.

Bovendien: bij de herindeling Hilversum – Wijdemeren is draagvlak nooit gemeten. In plaats van te toetsen of er vooraf daadwerkelijk sprake is van maatschappelijk draagvlak in beide gemeenten, neemt men een herindelingsbesluit en gaat men vervolgens pas de inwoners betrekken bij de uitwerking van dit besluit. Deelt de minister onze opvatting dat dit zo niks met maatschappelijk draagvlak te maken heeft en louter het invullen van een doelredenering is? Graag een reactie.

Het totale dieptepunt van gebrek aan maatschappelijk draagvlak is de omgang met de inwoners van Wijdemeren ten aanzien van de vestiging van het AZC in het leegstaande gemeentehuis. De minister doet dit af als “toeval” in relatie tot de herindeling. Maar toeval bestaat niet.

Het is geen toeval dat vanwege deze herindeling het gemeentehuis leegstand kent. Het is geen toeval dat een ongekozen waarnemend burgemeester deze asielopvang doordrukt, maar daarna excuses maakt voor het doorlopen proces. En het desondanks doorzet, want een volgende aanstelling in de bestuurdersmallemolen moet immers worden veiliggesteld. Het is geen toeval dat het COA deze locatie in beeld heeft, want we weten inmiddels dat het COA gemeenten verzoekt om bekendmakingen van asielopvang over de verkiezingen heen te tillen, zoals onlangs bleek bij de AMV-opvang in Engelen in de gemeente Den Bosch. Noemen we dit ‘toeval’, of gewoon ambtelijke corruptie?

De mensen in Loosdrecht zijn niet gek en zien zelf dat dit geen toeval is. Nog dagelijks wordt er geprotesteerd tegen het AZC, zij ervaren de negatieve gevolgen van de asielopvang, zoals overlast, drugshandel en er is zelfs al een burgerwacht hiervoor opgericht. Maar bovenal ervaren zij dat ze niet gehoord worden, zich niet mochten uitspreken en daarin is de AZC-kwestie het trieste dieptepunt in heel de cynische soap rond deze herindeling. Graag een reflectie van de minister hierop: hoe ziet hij het vertrouwen van inwoners nog goedkomen als er zo met ze wordt omgegaan?

Dan over de argumenten die deze minister hanteert om deze herindeling te onderbouwen. We worden gebombardeerd met een hele riedel aan consultants-newspeak over ‘bestuurskracht’, ‘uitvoeringskracht’, ‘stuurkracht’ en ‘handelingskracht’. Dit zonder dat het duidelijk gedefinieerd kan worden of specifiek en meetbaar. Deze begrippen ontbreken bovendien in het herindelingsadvies. Kan de minister dit alsnog verduidelijken?

Zo wordt beweerd dat de stuurkracht en handelingskracht van het gemeentebestuur toeneemt. Maar waar moet dat uit blijken? Inwoners komen juist veel verder van hun raadsleden af te staan. Op dit moment tellen beide gemeenten gezamenlijk nog 56 raadsleden. Dat worden er na de herindeling nog slechts 39. Dus veel minder volksvertegenwoordigers om belangen van inwoners te dienen, om zich te verdiepen in specifieke dossiers, om burgers persoonlijk te woord te kunnen staan. Hetzelfde effect treedt ook op bij het aantal wethouders, die dus ook per capita verder van de bevolking af komen te staan. Kan de minister duiden wat dit betekent ten aanzien van de ‘handelingskracht’ ten opzichte van de inwoners en is deze herindeling dus niet juist een achteruitgang daarvan? Graag een reactie.

In de schriftelijke vragen bij dit wetsvoorstel zijn diverse wetenschappelijke onderzoeken aangehaald over de nadelen van herindelingen, waaruit blijkt dat het vertrouwen en betrokkenheid van burgers niet verbetert door schaalvergroting. In de beantwoording stelt de 

minister dat deze effecten deels slechts tijdelijk van aard zijn. Kan hij aangeven waar hij dit concreet op baseert?

De minister komt ook met vertrouwenscijfers van het CBS. Het vertrouwen in de lokale overheid zou landelijk net boven de 50 procent liggen. Bij bijna de helft ontbreekt dus het vertrouwen. Je zou hier een overeenkomstig beeld kunnen zien bij de opkomst voor de gemeenteraadsverkiezingen, die landelijk gemiddeld ook net boven de 50 procent ligt. Zou het wellicht niet zo zijn dat vooral mensen die nog wél vertrouwen hebben in de lokale overheid dan nog wél gaan stemmen en de bijna 50 procent die geen vertrouwen heeft veel vaker thuis blijft bij raadsverkiezingen? En wat zegt dat dan over de mate van representativiteit in een gemeenteraad? Is het gebrek aan vertrouwen in de lokale overheid niet veel dieper dan de minister doet voorkomen? Graag een reflectie van de minister.

Verder is het maar de vraag of het voor Wijdemeren met de raad en college van de gemeente Hilversum veel beter wordt. Hilversum heeft de afgelopen jaren ook de nodige bestuurlijke crises gekend. Als we alleen al kijken naar het afgelopen jaar dan is de kop op NH-Nieuws van 3 januari jl. veelzeggend: “Hilversum laat onstuimig politiek jaar achter zich: “Mensen haken af op gedoe”. Om vervolgens al het gedoe op te sommen, zoals een Groenlinks wethouder die opstapt vanwege antisemitische uitingen en doodleuk weer terugkeert en het ontstaan van twee afzonderlijke VVD-fracties. De sfeer van ruzie rond het Hilversumse raadhuis zijn notoir en inwoners van de wijk de Meent voelen zich niet gehoord, vanwege hoogbouwplannen maar ook vanwege opvang van vluchtelingen in hun omgeving. Waarom zou het met deze Hilversumse bende het voor Wijdemeren beter worden? Kan de minister dat verklaren?

Daarbij komt dat financieel gezien Wijdemeren een positief financieel resultaat boekt afgelopen jaar van meer dan 5 miljoen euro. De algemene reserve komt op 15,7 miljoen euro. Niet slecht voor een gemeente van 60.000 inwoners. Dus waarom zou er dan een financiële noodzaak zijn tot herindeling?

Voorzitter, tot slot. Het lijkt er op dat alles nu al als een voldongen feit wordt gezien en alle inspanningen gericht zijn op de verkiezingen. Dit herindelingsproces is echter slecht doorlopen en die feiten mogen niet worden weggepoetst. Wat de PVV betreft moeten inwoners van alle bij een herindeling betrokken gemeenten zich altijd uit kunnen spreken in een volksraadpleging. Daarom zullen we in tweede termijn een motie indienen om een referendum in beide gemeenten alsnog mogelijk te maken.

En wat het vertrouwen bij de burgers betreft: het per direct stoppen met de ongevraagde asielopvang in Loosdrecht zou een belangrijke eerste stap zijn. Is de minister bereid daartoe onmiddellijk met het kabinet stappen te zetten om deze asielopvang te sluiten?

Tot zover in eerste termijn.